Caminin Tarihçesi

Camiyi kim yaptırdı

Camiyi, uzun yıllar Sofya kadılığı yapan ve Molla Efendi diye de bilinen Kadı Seyfullah Efendi yaptırmıştır.¹ Bu yüzden bazı kaynaklarda “Molla Efendi Camii” ya da “Kadı Seyfullah Camii” adıyla geçer.²³ Bânisi hakkında bildiklerimiz çok azdır. Caminin yanında bir türbesi olduğunu ve bu türbenin 93 Harbi diye bilinen 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra şehirdeki birçok İslâm eseriyle birlikte yıkıldığını biliyoruz.²

XVII. yüzyılda Sofya’yı anlatan Evliya Çelebi, Molla Efendi Camii’ni şehrin önde gelen camileri arasında sayar ve minaresinin güzellikte Sofya’da eşi olmadığını yazar.¹²

Ne zaman yapıldı

Taç kapının kemerinde, taşın üzerine boyayla yazılmış kısa bir kitâbe vardı. Yazının kendisi artık okunamıyordu, altında ise 974 tarihi bulunuyordu. Hicrî 974, milâdî 1566–1567 yılına denk gelir.²³

Sonradan aynı yere Bulgarca ve Türkçe bir taş levha konmuş ve bu levhada cami Mimar Sinan’a mal edilmiştir. Ekrem Hakkı Ayverdi ise bu bilgiyi destekleyen sağlam bir delil bulunmadığını kaydeder.² Sinan’ın Sofya’daki belgelenmiş eseri başka bir camidir. Sofu Mehmed Paşa Camii olarak bilinen bu yapı, XIX. yüzyılın sonunda Sveti Sedmoçislenitsi (Yedi Azizler) Kilisesi’ne dönüştürülmüştür.¹

Giriş kapısının üzerindeki 1567 tarihli iki dilli levha

“Banyabaşı” adı nereden geliyor

Banyabaşı, “hamamın yanı başı” demektir. Caminin hemen bitişiğinde bir hamam vardı ve cami adını bu hamamdan aldı.² Semt, sıcak su kaynaklarıyla öteden beri bilinir. Evliya Çelebi de Sofya’da “Bana” ya da “Ilıca” denen bir mahalleden söz eder.¹ Yandaki Merkez Kaplıca bugün de binanın altından çıkan kaynaklarla beslenir.⁴

Ayakta kalan tek cami

Sofya müftüsü Mehmed Hüsnü Efendi’nin hazırladığı 8 Haziran 1902 tarihli deftere göre, 93 Harbi’nden önce şehirde kırk bir cami ve üç mescid vardı. Bunlardan geriye yalnızca bu cami kalmıştı.² O da ya çatışmalar sırasında ya da 1858’deki şiddetli depremde hasar görmüş, minaresinin alemi düşmüştü. Savaştan sonra on bir dükkân, bir fırın, bir han ve bir bostandan oluşan vakıfları da yok edildi.²

Cami birkaç kez yıkılmanın eşiğinden döndü. 1890’da belediye başkanı Dimitır Petkov, yeni bir hamam yaptırmak için camiyi ve yanındaki hamamı yıktırmaya karar verdi. Osmanlı hükümeti araya girince bu karardan vazgeçildi. 1906’da belediye, cami ile hamamın yıkılmasına yeniden izin verdi. Bu sefer eski hamam yıkıldı ve yerine yeni kaplıca yapıldı. Bâbıâli’nin çok sert tepkisi üzerine ise cami bir kez daha kurtuldu.² Merkez Kaplıca’nın büyük binası 13 Mayıs 1913’te açıldı.⁴

Onarımlar

Yıl	Yapılan iş
1882	Prens I. Aleksandr’ın verdiği 15.000 frankla kısmî bir onarım yapıldı.²
1904	Sultan II. Abdülhamid 100 lira bağışladı.²
1915–1917	Evkaf Nezâreti’nin ayırdığı 15.000 lirayla esaslı bir tamir yapıldı. Minarenin şekli değiştirilip boyu kısaltıldı, depremde çatlayan mermer minberin yerine ahşap bir minber kondu. 1917’de kubbeleri kaplamak için 36 ton kurşun gönderildi.²
1983	Bulgaristan Ulusal Kültür Anıtları Enstitüsü, Mimar Hristo Gançev’in projesiyle caminin dışını baştan sona onardı.²
1990–2007	Hayırseverlerin desteğiyle sıva, boya ve yerden ısıtma yapıldı. 2007’de mihrap ve ikinci sıra pencerelere kadar duvarlar Kütahya çinileriyle kaplandı, çinili yeni bir minber ve kürsü yapıldı, duvarlardaki ve kubbedeki kalem işleri yenilendi.²
2012’den bu yana	2009’da caminin altından geçen metro inşaatı ve Mayıs 2012 depremi binada tehlikeli çatlaklara yol açtı. Aynı yıl TİKA, kubbelerin kurşunlarının yenilenmesi de dâhil olmak üzere kapsamlı bir restorasyona başladı.²

Bugün

Banyabaşı, bugün Sofya’da ibadete açık tek camidir.⁵¹ 1955’te ulusal öneme sahip kültür varlığı olarak tescil edilmiştir.⁶ Cami yıl boyunca ziyaretçilere açıktır. Ziyaretle ilgili bilgileri Ziyaret sayfasında bulabilirsiniz.